← Bloga dön
Besin Hazırlama ve Pişirme Bilimi••4 dk okuma

Baklagilleri Islatma Suyu Neden Dökülür?

B

Yazar

Besin Analiz

İçerik bilgilendirme amaçlıdır; kişisel diyet için beslenme uzmanına danışın.

Kısa Yanıt

Kuru baklagillerin ıslatma suyunun dökülme gerekçelerini, sindirimi zorlaştıran oligosakkaritlerin ve antinütrientlerin suya geçiş mekanizmasını öğrenin.

baklagiller · ıslatma suyu · oligosakkaritler · fitik asit · gaz yapıcı besinler

Kuru baklagillerin ıslatma suyu, tohumda bulunan sindirimi güç oligosakkaritlerin ve antinütrient bileşiklerin önemli bir kısmını çözerek bünyesine topladığı için dökülür. İnsan sindirim enzimlerinin parçalayamadığı bu suda çözünür maddeler dökülmediğinde kalın bağırsakta bakteriyel fermantasyona uğrayarak gaz, şişkinlik ve kramp oluşturur. Islatma suyunun tazelenip temiz suyla pişirme yapılması hem gaz yapıcı etkiyi hafifletir hem de tohumun pişme süresini dengeler.

Suda Çözünen Oligosakkaritler ve Gaz Oluşumu

Fasulye, nohut ve mercimek gibi baklagiller rafinoz, stakiyoz ve verbaskoz adı verilen alfa-galaktozit yapısındaki oligosakkaritleri depolar (Fernandes et al., 2010). İnce bağırsakta bu şekerlerin glikozit bağlarını parçalayacak alfa-galaktozidaz enzimi bulunmaz. Parçalanmadan kalın bağırsağa geçen bileşikler, kolon mikrobiyotası tarafından hızla fermente edilir ve karbondioksit, hidrojen ile metan gazı açığa çıkar (Margier et al., 2018).

Oligosakkaritler suda yüksek çözünürlüğe sahiptir. Baklagil tohumları oda sıcaklığında veya ılık suda bekletildiğinde, hücre zarlarının geçirgenliği artar ve bu serbest şekerler difüzyon yoluyla tohumdan dışarıdaki suya geçer. Islatma suyunun dökülmesi, tohumda kalan toplam rafinoz ailesi oligosakkarit miktarını belirgin biçimde azaltır (Fernandes et al., 2010).

Süreç şeması — sayısal karşılaştırma değildir: Islatma suyunun dökülmesinin biyokimyasal aşamaları (Margier et al., 2018)
  1. Kuru tohum suyla temas ettiğinde tohum kabuğu yumuşar ve hücre zarları sıvı geçişine izin verir.
  2. Hücre içindeki suda çözünür rafinoz ve stakiyoz molekülleri konsantrasyon farkıyla ıslatma suyuna difüze olur.
  3. Tohumdaki fitaz enzimleri aktifleşerek fitik asidin bir kısmını parçalar; çözünen fitat suya karışır.
  4. Islatma suyu dökülüp tohumlar durulandığında, çözünmüş gaz yapıcı şekerler ve acı saponinler ortamdan uzaklaşır.
  5. Temiz suyla pişirme aşamasında geride kalan bileşikler ısı etkisiyle daha ileri derecede parçalanır.

Antinütrientler: Fitik Asit, Tanenler ve Saponinler

Baklagiller mineral emilimini sınırlayan ve bitkiyi dış etkenlere karşı koruyan sekonder metabolitler içerir. Bu bileşiklerin başında gelen fitik asit (ipositol heksafosfat), demir, çinko, kalsiyum ve magnezyum gibi mineralleri güçlü bağlarla bağlayarak biyoyararlanımlarını düşürür (Shi et al., 2018). Islatma sürecinde tohumun kendi fitaz enzimi aktifleşir ve fitik asidin çözünen fraksiyonu ıslatma sıvısına sızar.

Tohum kabuğunda yer alan tanenler ve tohum etindeki saponinler de ıslatma suyuna geçen bileşiklerdendir. Tanenler sindirim enzimlerini inhibe edebilir; saponinler ise köpürme eğilimi gösterir ve ağızda buruk, acımsı bir tat bırakır. Islatma suyunun atılması, tohumun mineral emilim potansiyelini yükseltirken yemeğin duyusal profilini de iyileştirir (Shi et al., 2018).

Grafik 1: 16 saatlik ıslatma ve pişirme sonrası kuru fasulyede rafinoz ailesi oligosakkaritlerin azalma oranları (%, kuru ağırlık bazında) (Fernandes et al., 2010)
  • Yalnızca ıslatma (su dökülmüş): 32%
  • Islatma (su dökülmüş) + standart pişirme: 74%
  • Islatma yapılmadan doğrudan pişirme: 41%
Grafik 2: Nohutta farklı hazırlama adımlarının fitik asit içeriğine etkisi (mg/100g, kuru ağırlık bazında) (Shi et al., 2018)
  • Çiğ nohut: 780 mg/100g
  • 12 saat ıslatma sonrası (su dökülmüş): 640 mg/100g
  • Islatma (su dökülmüş) ve kaynatma sonrası: 390 mg/100g

Pişirme Dokusu ve Süre Kontrolü

Tohumların önceden ıslatılması kotiledonların homojen biçimde su çekmesini sağlar. Nişasta granülleri yeterli suyu aldığında pişirme ısısında jelatinleşme daha dengeli gerçekleşir. Islatılmadan ya da bekletildiği su değiştirilmeden kaynatılan tohumlarda, kabuk çatlamaları ve iç dokunun çiğ kalması gibi pişme kusurları daha sık gözlenir. Islatma suyunun dökülmesi ve taze su ilavesi, çözünmüş minerallerin sertleştirdiği su ortamını tazeleyerek kabuğun yumuşamasını kolaylaştırır.

Süreç şeması — sayısal karşılaştırma değildir: Islatma suyunun döküldüğü ve dökülmediği durumların sindirim üzerindeki karşılaştırması (Fernandes et al., 2010)
  1. Islatma suyu dökülmediğinde: Suda biriken oligosakkaritler pişirme tenceresinde kalır, tohum tarafından geri emilebilir ve sindirim kanalına taşınır.
  2. Kalın bağırsak fermantasyonu: Yüksek serbest oligosakkarit yükü mikrobiyal fermantasyonu hızlandırarak gaz basıncını artırır.
  3. Islatma suyu döküldüğünde: Serbest şekerlerin üçte biri ile yarısı lavaboya dökülür; pişirme yeni suyla başlar.
  4. Bağırsak konforu: Kolona ulaşan fermente edilebilir substrat miktarı azaldığından şişkinlik ve abdominal gerginlik hafifler.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Kuru fasulye, nohut ve bakla gibi iri taneli baklagiller için en az 8-12 saatlik oda sıcaklığında ıslatma önerilir. Mercimek gibi ince kabuklu türlerde ise 1-2 saatlik ıslatma yeterlidir ya da sadece bol suyla yıkama tercih edilebilir. Islatma süresi 16 saati aştığında, özellikle sıcak ortamlarda mikrobiyal fermantasyon riski doğar; bu nedenle uzun ıslatmalarda kabın buzdolabına alınması gerekir. Islatma işlemi tamamlandıktan sonra tohumlar süzgece alınmalı, akan temiz su altında durulanmalı ve tencereye temiz içme suyu eklenerek ocağa alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Islatma suyunu dökmek besin değerini düşürür mü?

Islatma suyuna B grubu vitaminlerinin ve minerallerin küçük bir fraksiyonu geçebilir. Ancak uzaklaştırılan fitik asit ve tanenlerin mineral emilimine getirdiği rahatlama, bu küçük kayıptan çok daha belirgindir. Dolayısıyla net biyoyararlanım ıslatma suyu döküldüğünde artış gösterir.

Kırmızı mercimeğin ıslatma suyu da dökülmeli mi?

Kırmızı mercimek kabuksuz işlendiği için hücre duvarları doğrudan su çeker ve hızla pişer. Uzun süre ıslatılması gerekmez; kısa süreli bekletme suyu dökülebilir ancak doğrudan yıkanıp pişirilmesi de yaygın ve güvenli bir uygulamadır.

Islatma suyuna karbonat eklemek gerekir mi?

Karbonat suyun pH derecesini yükselterek pektin yapısını gevşetir ve pişmeyi hızlandırır. Ancak aşırı karbonat kullanımı tiamin (B1 vitamini) kaybını artırabilir ve baklagilin lezzetinde sabunsu bir tat bırakabilir; bu nedenle zor pişen çok eski tohumlar dışında gerekli değildir.

Kaynakça

  • Fernandes, A. C., Nishida, W., & da Costa Proença, R. P. (2010). Influence of soaking on the nutritional quality of common beans (Phaseolus vulgaris L.) cooked with or without the soaking water: A review. Phytochemistry Reviews, 9(3), 441–448. https://doi.org/10.1007/s11101-010-9171-8
  • Margier, M., Georgé, S., Hafnaoui, N., Remond, D., Nowicki, M., Du Chaffaut, L., Amiot, M. J., & Reboul, E. (2018). Nutritional composition and bioactive content of legumes: Characterization of pulses frequently consumed in France and effect of the cooking process. Nutrients, 10(11), 1668. https://doi.org/10.3390/nu10111668
  • Shi, L., Mu, K., Arntfield, S. D., & Nickerson, M. T. (2018). Changes in levels of enzyme inhibitors in pulses caused by processing. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 58(14), 2374–2384. https://doi.org/10.1080/10408398.2017.1333918

Topluluk Görüşleri & Değerlendirmeler

Deneyimlerinizi paylaşın veya sorularınızı sorun.

Soru Sor veya Puanla

Son Yorumlar