Tahin Neden Yağını Üste Bırakır? Ayrışmanın Sebebi ve Çözümü
Yazar
Besin Analiz
İçerik bilgilendirme amaçlıdır; kişisel diyet için beslenme uzmanına danışın.

Kısa Yanıt
Tahinin üzerinde biriken yağ tabakasının fiziksel nedenlerini, Stokes kanunu çerçevesinde ayrışma mekanizmasını ve kavanozu homojen hale getirme yollarını öğrenin.
tahin · faz ayrışması · sinerezis · susam yağı · gıda bilimi
Tahin, öğütülmüş susam tohumlarından oluşan ve ilave emülgatör içermeyen doğal bir süspansiyondur. Kavanoz beklediğinde susam partiküllerinin yerçekimi etkisiyle dibe çökmesi ve daha hafif olan susam yağının yüzeye çıkması, fiziksel bir faz ayrışması (sinerezis) sonucudur (Ghanbari et al., 2021). Bu durum tahinin bozulduğunu göstermez; aksine ürüne kimyasal kıvam artırıcı veya stabilizatör eklenmediğinin doğrudan işaretidir.
Susam Ezmesinde Faz Ayrışmasının Fiziksel Mekanizması
Tahin üretiminde kabukları soyulan veya soyulmayan susam tohumları kavrulur ve değirmenlerde ezilerek mikron boyutunda parçacıklara ayrılır. Elde edilen ürün, sıvı yağ fazı içerisinde dağılmış katı protein ve lif taneciklerinden meydana gelen heterojen bir karışımdır (Alpaslan & Hayta, 2002). Katı parçacıklar ile yağ fazı arasındaki yoğunluk farkı, Stokes kanunu gereğince katıların zamanla çökelmesine yol açar.
Stokes kanununa göre parçacıkların çökme hızı; tanecik çapının karesi, katı ile sıvı arasındaki yoğunluk farkı ve yerçekimi ivmesiyle doğru orantılı, ortamın viskozitesiyle ise ters orantılıdır. Endüstriyel işlemlerde öğütme boyutu küçüldükçe ayrışma gecikir; ancak hidrojenize yağ veya mono- ve digliserit gibi katkılar eklenmedikçe ortam sıcaklığına bağlı olarak yağ mutlaka yüzeyde birikir (Çiftçi et al., 2008).
- Hücre duvarlarının parçalanması: Öğütme sırasında tohum hücreleri parçalanarak serbest susam yağı açığa çıkar.
- Doğal süspansiyon oluşumu: Katı protein ve lif tanecikleri sıvı yağın içinde mekanik kuvvetle dağılır.
- Yerçekimi etkisiyle durulma: Dış stabilizatör bulunmadığı için yoğunluğu yüksek katı parçacıklar tabana yönelir.
- Yağ fazının yükselmesi: Yoğunluğu daha düşük olan trigliseritler yüzeyde berrak bir sıvı katmanı oluşturur.
- Tabanda tortulaşma: Çöken parçacıklar dipte sıkışarak sert bir tabaka meydana getirir.
Ayrışma Hızını Etkileyen Faktörler
Tahinin yağ bırakma süresi ortam koşullarına ve hammadde yapısına göre değişir. Yüksek oda sıcaklığı, susam yağının akışkanlığını (viskozitesini) artırarak katı parçacıkların dibe çöküşünü hızlandırır. Örneğin 30°C ve üzeri sıcaklıklarda bekleyen ürünlerde faz ayrışması birkaç hafta içinde belirginleşirken, serin ortamlarda bu süreç aylar alabilir (Çiftçi et al., 2008).
Öğütme derecesi de ayrışmada belirleyicidir. Geleneksel taş değirmenlerde iri çekilen ürünlerde çökme daha hızlı gerçekleşir. Lif oranı yüksek olan Tahin (Kepekli) çeşitlerinde lif yapısı yağı bir miktar tutsa da yoğunluk farkı nedeniyle zamanla ayrışma kaçınılmazdır. Yüksek oranda kavrulmuş tohumlardan üretilen Çifte Kavrulmuş Tahin seçeneklerinde ise nem oranının iyice düşmesi viskoziteyi etkileyerek yağ çıkışını görünür kılar.
- Yüksek ortam sıcaklığı: Viskoziteyi düşürür, yağın akışkanlığını artırarak çöküşü kolaylaştırır.
- İri öğütme partikül boyutu: Büyük tanecikler Stokes yasasına göre yerçekimine daha çabuk yenik düşer.
- Düşük nem oranı: Su oranı %1'in altına indiğinde katı parçacıkların birbirine tutunma davranışı değişir.
- Uzun raf bekleme süresi: Zaman uzadıkça moleküler hareket ve yerçekimi ayrışmayı tamamlar.
Susam Tohumunun Temel Bileşen Dağılımı
Tahinin neden bu denli yoğun yağ bıraktığını anlamak için susamın doğal yapısına bakmak gerekir. Susam tohumu kuru ağırlığının yaklaşık yarısından fazlasını yağ olarak barındırır. Bu yüksek lipid konsantrasyonu, mekanik baskı altında serbest kalarak emülsifiye edilmemiş bir faz meydana getirir (USDA, 2019).
- Toplam Yağ: 49.7 g
- Karbonhidrat ve Diyet Lifi: 23.4 g
- Protein: 17.7 g
- Su: 4.7 g
- Kül ve Diğer Mineraller: 4.5 g
| Bileşen | Yaklaşık Miktar (g/100 g) | Süspansiyondaki Yeri | Fiziksel Durumu |
|---|---|---|---|
| Susam Yağı | 50 - 55 | Sürekli sıvı faz | Yüzeye çıkan berrak tabaka |
| Protein | 17 - 22 | Dağılan katı faz | Dibe çöken tortu |
| Diyet Lifi | 10 - 12 | Dağılan katı faz | Dipteki sert kütle |
| Nem (Su) | 1 - 2 | Eser sıvı faz | Buharlaşma/bağlı form |
Ayrışmış Tahin Nasıl Kolayca Karıştırılır?
Üstte biriken yağ dökülmemelidir; çünkü bu yağ uzaklaştırılırsa altta kalan ezme kurur, sertleşir ve sürülemez hale gelir. Tahini yeniden homojen kıvama getirmek için uygulanabilecek yöntemler şunlardır:
- Benmari ile ılıtma: Kavanozu kapağı kapalı şekilde 40–50°C ılık suda 10–15 dakika bekletin.
- Viskozitenin düşürülmesi: Isınan yağın akışkanlığı artar ve dipteki sert tortuyu yumuşatır.
- Mekanik karıştırma: Çatal veya dar tabanlı bir çırpıcıyla dip kısımdan yukarı doğru dairesel hareketlerle karıştırın.
- Ters çevirerek saklama: Homojen hale gelen kavanozu serin bir dolapta ara sıra ters çevirerek muhafaza edin.
Sık Sorulan Sorular
Üstte biriken yağı dökmek gerekir mi?
Hayır. O yağ tahinin kendi doğal yağıdır. Yağı döküldüğünde ürünün besin dengesi bozulur, geriye kalan lif ve protein kütlesi tamamen taşlaşarak tüketilemez hale gelir.
Yağı ayrışmış tahin bozulmuş mudur?
Hayır. Faz ayrışması mikrobiyolojik bir bozulma değil, tamamen fiziksel bir durumdur. Tahinin bozulduğu ekşi kokusundan, acılaşmış (ransit) tadından veya nem alması durumunda oluşabilecek küflenmeden anlaşılır.
Tahinin yağ bırakması nasıl engellenir?
Endüstriyel stabilizatör içermeyen doğal tahinlerde ayrışmayı tamamen durdurmak mümkün değildir. Ancak kavanozu buzdolabında veya serin bir kilerde saklamak, ara sıra kavanozu baş aşağı çevirmek süreci yavaşlatır.
Kaynakça
- Ghanbari, R., Anwar, F., Alkharfy, K. M., Gilani, A. H., & Saari, N. (2021). Sesame (Sesamum indicum L.) oil: A comprehensive review on nutritional value, chemical composition, and advanced processing. Food Chemistry, 345, 128795. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2020.128795
- Alpaslan, M., & Hayta, M. (2002). Rheological and sensory properties of pekmez (grape molasses)/tahin (sesame paste) blends. Journal of Food Engineering, 54(1), 89-93. https://doi.org/10.1016/S0260-8774(01)00194-6
- Çiftçi, O. N., Kahyaoglu, T., & Kaya, S. (2008). Flow properties of sesame pastes containing emulsifiers. International Journal of Food Properties, 11(3), 629-638. https://doi.org/10.1080/10942910701584285
- U.S. Department of Agriculture. (2019). Seeds, sesame seeds, whole, dried. FoodData Central. FDC ID: 170150. https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/170150/nutrients
Topluluk Görüşleri & Değerlendirmeler
Deneyimlerinizi paylaşın veya sorularınızı sorun.





