Son Tüketim Tarihi ile Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi Farkı

Son tüketim tarihi (STT) doğrudan gıda güvenliğiyle ilgiliyken, tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) gıdanın kalitesiyle ilgilidir. STT geçmiş ürünler mikrobiyolojik üreme riski taşıdığı için tüketilmemelidir; TETT geçmiş ürünler ise ambalaj bütünlüğü ve uygun saklama koşulları korunduğu sürece duyusal kontrollerden sonra tüketilebilir (EFSA et al., 2020).

Temel Tanımlar ve Yasal Çerçeve

Gıda etiketlerinde yer alan tarihleme sistemleri, tüketicinin sağlığını korumak ve gereksiz gıda israfını önlemek amacıyla ulusal ve uluslararası mevzuatlarla belirlenir (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2017). İki kavram arasındaki fark, gıdanın bozulma mekanizmasına dayanır:

• Son Tüketim Tarihi (STT): Mikrobiyolojik açıdan kolay bozulan ve kısa süre sonra insan sağlığı açısından tehlike oluşturabilecek gıdalarda kullanılır. Çiğ et, tavuk, balık ve pastörize süt bu gruptadır. Belirtilen tarihten sonra gıdanın tüketilmesi zehirlenme riski doğurur.
• Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT): Uygun şekilde saklandığında gıdanın kendine has tat, koku, yapı ve besin değerini koruduğu süreyi belirtir. Bakliyat, makarna, un, konserve ve bitkisel sıvı yağlar bu gruba girer. Bu tarihten sonra ürünün güvenliği değil, öncelikle dokusal ve aromatik niteliği değişir.

Hangi Ürün Hangi Tarihle Belirtilir?

Bir gıdanın STT mi yoksa TETT mi taşıyacağı, su aktivitesi, pH değeri, işlenme türü ve patojen bakteri üreme potansiyeline göre belirlenir (EFSA et al., 2020). Yüksek nem ve protein içeren taze hayvansal ürünlerde mikrobiyal risk yüksektir. Düşük nem oranına sahip kuru gıdalarda ise bakteri üremesi sınırlıdır, bu nedenle kalite kaybı ön plandadır.

Evde Karar Verme Kriterleri ve Tüketim Güvenliği

Tarihi geçmiş her gıda doğrudan çöp değildir; ancak STT içeren gıdalarda koku veya görünüm aldatıcı olabilir. Patojen bakteriler gıdanın tadını ya da kokusunu bozmadan da üreyebilir (Newsome et al., 2014). Bu nedenle STT geçmiş gıdalarda duyusal teste güvenilmez.

TETT içeren gıdalarda ise risk değerlendirmesi duyusal muayene ile başlar. Örneğin son tüketim tarihi değil de tavsiye edilen tüketim tarihi geçmiş bir kuru makarnada böceklenme veya rutubet kokusu yoksa güvenle pişirilebilir. Konserve ürünlerde ise ambalajda bombe (şişme), pas veya sızıntı varsa botulizm riski nedeniyle kesinlikle tadına bakılmadan atılmalıdır (Newsome et al., 2014).

Ev Tipi Gıda İsrafı ve Tarih Algısı

Araştırmalar, tüketicilerin etiket üzerindeki TETT ibaresini STT ile karıştırmasının ev içi gıda israfının en büyük nedenlerinden biri olduğunu göstermektedir (Newsome et al., 2014). TETT'si geçen güvenli ürünlerin çöpe gitmesi, ekonomik kayba ve kaynak israfına yol açar. Avrupa Birliği genelinde yapılan saha çalışmaları, tüketicilerin etiket terminolojisini doğru kavraması halinde evsel gıda atıklarının önemli ölçüde azaltılabileceğini ortaya koymaktadır (EFSA et al., 2020).

Sık Sorulan Sorular

TETT tarihi 1 ay geçmiş makarna yenir mi?

Ambalajı hasar görmemiş, nemsiz ve serin ortamda saklanmış makarnada böceklenme veya küflenme yoksa tüketilebilir. TETT güvenliği değil lezzet ve dokuyu belirtir (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2017).

STT'si bugün biten yoğurt yarın yenebilir mi?

STT gıda güvenliği sınırıdır. Pastörize süt ürünlerinde laktik asit bakterileri haricinde bozulma etmenleri üreyebileceği için STT aşımında tüketim önerilmez (EFSA et al., 2020).

Dondurucuya atılan etin STT süresi uzar mı?

Çiğ et STT gelmeden önce dondurulursa mikrobiyal üreme durur. Dondurucuda saklama süresi boyunca ürün mikrobiyolojik açıdan güvenli kalır ancak çözündürüldükten sonra derhal tüketilmeli ve tekrar dondurulmamalıdır (Newsome et al., 2014).

Konservede TETT geçmişse neye dikkat edilmeli?

Kutuda şişme, çökme, pas ve kapağı açarken fışkırma olmamalıdır. Sıvısı berrak değilse veya metalik koku yayılıyorsa tüketilmemelidir (Newsome et al., 2014).

Kaynakça

• EFSA Panel on Biological Hazards, Koutsoumanis, K., Allende, A., Alvarez-Ordóñez, A., Bolton, D., Bover-Cid, S., Chemaly, M., Davies, R., De Cesare, A., Herman, L., Hilbert, F., Lindqvist, R., Nauta, M., Ru, G., Simmons, M., Skandamis, P., Suffredini, E., Argyri, A., Chorianopoulos, N., ... Peixe, L. (2020). Guidance on date marking and related food information: part 1 (date marking). EFSA Journal, 18(12), e06306. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2020.06306
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2017). Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 29959. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170126M1-6.htm
• Newsome, R., Balestrini, C. G., Baum, M. D., Corby, J., Fisher, W., Goodburn, K., Labuza, T. P., Prince, G., Schaffner, D. W., & Wiedmann, M. (2014). Applications and perceptions of date labeling of food. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 13(4), 745-769. https://doi.org/10.1111/1541-4337.12086