← Bloga dön
Mikro Besinler ve Mineraller••4 dk okuma

Selenometiyonin Nedir? Selenyum Emilimi ve Biyolojik Rolü

B

Yazar

Besin Analiz

İçerik bilgilendirme amaçlıdır; kişisel diyet için beslenme uzmanına danışın.

Selenometiyonin Nedir? Selenyum Emilimi ve Biyolojik Rolü

Kısa Yanıt

Selenometiyonin, insan vücudunda yüksek emilime sahip temel organik selenyum formudur; tiroid hormon üretimi ve hücresel antioksidan savunmada rol oynar.

selenyum · selenometiyonin · tiroid · antioksidan · biyoyararlanim · mineraller

Selenometiyonin, selenyum mineralinin kükürt içeren metiyonin amino asidindeki kükürt atomunun yerini almasıyla oluşan organik bir selenyum bileşiğidir. Bitkisel gıdalarda ve mayayla zenginleştirilmiş besinlerde selenyumun başlıca depolanma şeklidir. İnsan vücudu bu bileşiği hem doğrudan protein yapılarına katarak depolar hem de işlevsel selenoenzimlerin sentezi için selenyum kaynağı olarak kullanır (Fairweather-Tait et al., 2011).

Selenometiyoninin Biyoyararlanımı ve İnorganik Formlardan Farkı

Diyetle alınan selenyum temel olarak iki biçimde bulunur: sodyum selenit veya sodyum selenat gibi inorganik tuzlar ile selenometiyonin ve selenosistein gibi organik amino asit türevleri. İnce bağırsakta emilim sırasında selenometiyonin, metiyonin taşınma sistemlerini kullanır ve yüzde 90'ın üzerinde bir emilim oranına ulaşır (National Institutes of Health, 2021). İnorganik selenyum tuzları da yüksek oranda emilse bile vücutta tutulma ve proteinlere katılma biçimleri farklılık gösterir.

Emilen selenometiyonin, kanda serbestçe dolaşan metiyonin havuzuna katılır. Vücut protein sentezi sırasında metiyonin ile selenometiyonini birbirinden ayırt etmez; bu nedenle selenometiyonin iskelet kası, karaciğer ve plazma albüminine özgül olmayan bir şekilde yerleşir. Bu depolanma mekanizması, yetersiz alım dönemlerinde dokularda kademeli olarak serbest bırakılabilen bir selenyum rezervi oluşturur (Rayman, 2012).

Süreç şeması — sayısal karşılaştırma değildir: Diyetle Alınan Selenometiyoninin Metabolik Akışı (Fairweather-Tait et al., 2011)
  1. İnce bağırsak lümeninde aktif taşıyıcılar vasıtasıyla emilim
  2. Karaciğere taşınma ve genel vücut proteinlerine metiyonin yerine yerleşme
  3. Metabolik gereksinim halinde trans-selenasyon yoluyla selenosisteine dönüşüm
  4. Selenofosfat sentetaz yardımıyla selenid ara ürününün oluşumu
  5. 21. amino asit olan selenosistein olarak işlevsel selenoenzimlerin yapısına katılım

Selenoenzimler ve Hücresel Görevler

Selenometiyoninden türetilen selenyum, proteinlere yalnızca rastgele bir yapı taşı olarak girmez; translasyon sırasında UGA kodonunun okunmasıyla doğrudan katalitik merkezde yer alan selenosisteine dönüştürülür. İnsan genomu en az 25 farklı selenoprotein genini kodlar (Rayman, 2012). Bu proteinlerin en bilinenleri glutatyon peroksidazlar (GPx) ve tioredoksin redüktazlardır (TxnRd).

Glutatyon peroksidaz enzimleri, hücre metabolizması sırasında oluşan hidrojen peroksit ve lipit hidroperoksitleri suya veya ilgili alkollere indirgeyerek hücre zarlarını oksidatif hasara karşı korur. Selenyum eksikliğinde bu enzimlerin plazma ve eritrositlerdeki aktivitesi hızla düşer (Combs, 2015).

Süreç şeması — sayısal karşılaştırma değildir: İyodotironin Deiyodinaz Enzimlerinin Tiroid Hormon Dönüşümündeki Rolü (Rayman, 2012)
  1. Tiroid bezinden dolaşıma prohormon formundaki Tiroksin (T4) salgılanması
  2. Hedef dokularda (karaciğer, böbrek, kas) selenoprotein yapısındaki Tip 1 ve Tip 2 deiyodinaz enzimlerinin bağlanması
  3. Enzimin katalitik merkezindeki selenosistein aracılığıyla T4'ün dış benzen halkasından bir iyot atomunun koparılması
  4. Biyolojik olarak aktif hormon olan Triiyodotironinin (T3) meydana gelmesi ve hücresel nükleer reseptörlere bağlanması

Tiroid dokusu, vücuttaki gram başına en yüksek selenyum konsantrasyonuna sahip organdır. İyodotironin deiyodinazlar (DIO1, DIO2, DIO3) selenyuma bağımlı enzimlerdir. Bu enzimler tiroksinin (T4) aktif tiroid hormonu olan triiyodotironine (T3) dönüşümünü katalizler. Ciddi selenyum yetersizliği durumunda, yeterli iyot bulunsa dahi bu dönüşüm yavaşlar ve tiroid hormonu dengesi bozulabilir (Fairweather-Tait et al., 2011).

Gıdalardaki Selenyum Miktarları ve Toprak Faktörü

Bitkisel gıdalardaki selenometiyonin düzeyi, bitkinin yetiştirildiği toprağın çözünebilir selenyum miktarına doğrudan bağlıdır. Örneğin Avrupa ve Çin'in belirli bölgelerindeki tarım toprakları selenyum yönünden fakirken, Kuzey Amerika ovaları yüksek konsantrasyona sahiptir (Rayman, 2012). Hayvansal dokulardaki selenyum seviyesi ise hayvanın tükettiği yem kaynaklarına bağlı olarak daha durağan seyreder.

Çubuk grafik: Seçili Gıdaların 100 Gramındaki Ortalama Selenyum İçeriği (mcg/100g) (National Institutes of Health, 2021)
  • Brezilya Cevizi: 1917 mcg
  • Sarıkanat Ton Balığı (Pişmiş): 108 mcg
  • Sardalya (Konserve): 52 mcg
  • Hindi Göğüs (Pişmiş): 38 mcg
  • Yumurta (Haşlanmış): 31 mcg
  • Kahverengi Pirinç (Pişmiş): 10 mcg

Brezilya cevizi (Bertholletia excelsa), selenyumu dokularında aşırı biriktiren hiperakümülatör bir ağacın tohumudur. Tek bir adet Brezilya cevizi (yaklaşık 5 gram) 68 ila 91 mcg arasında selenyum sağlayabilir; bu miktar günlük yetişkin ihtiyacını tek başına karşılar (National Institutes of Health, 2021).

Besin Kaynakları ve Porsiyon Analizi
BesinStandart PorsiyonPorsiyon Başına SelenyumForm
Brezilya Cevizi1 adet (5 g)~90 mcgSelenometiyonin
Ton Balığı (Konserve)85 g~68 mcgSelenosistein / Selenoprotein
Yumurta1 büyük boy (50 g)~15 mcgOrganik selenyum türevleri
Ay Çekirdeği30 g~23 mcgSelenometiyonin

Günlük Gereksinim, Sınırlar ve Toksisite

Yetişkinler için önerilen günlük selenyum alım miktarı (RDA) 55 mikrogramdır. Bu değer, plazma glutatyon peroksidaz enzim aktivitesini en üst seviyeye taşımak için gereken miktara dayanır (National Institutes of Health, 2021). Gebelik döneminde bu ihtiyaç 60 mcg'ye, emzirme döneminde ise 70 mcg'ye yükselir.

Çubuk grafik: Yetişkinler İçin Referans Selenyum Alım Düzeyleri ve Güvenli Üst Sınır (mcg/gün) (National Institutes of Health, 2021)
  • Tahmini Ortalama Gereksinim (EAR): 45 mcg
  • Önerilen Günlük Alım (RDA): 55 mcg
  • Gebelik Dönemi: 60 mcg
  • Emzirme Dönemi: 70 mcg
  • Tolerans Edilebilir Üst Düzey (UL): 400 mcg

Selenyumun güvenli alım aralığı diğer birçok mikro besin elementine göre daha dardır. Yetişkinler için belirlenen tolere edilebilir üst alım düzeyi (UL) günlük 400 mikrogramdır. Bu sınırın kronik olarak aşılması selenoza yol açar. Selenoz belirtileri arasında nefeste sarımsak benzeri koku (dimetil selenit atılımı nedeniyle), tırnaklarda kırılma ve yatay çizgilenmeler, belirgin saç dökülmesi, sindirim sistemi bozuklukları ve hafif periferal nöropati yer alır (Fairweather-Tait et al., 2011).

Sık Sorulan Sorular

Selenometiyonin takviyesi aç karnına mı yoksa tok karnına mı alınmalıdır?

Selenometiyonin amino asit taşıma sistemleri üzerinden emildiği için yemeklerle birlikte alındığında da yüksek emilim gösterir. Mide hassasiyetini önlemek adına ana öğünlerle birlikte tüketilmesi önerilir.

Brezilya cevizini her gün yemek toksisiteye neden olur mu?

Düzenli olarak günde birden fazla Brezilya cevizi tüketmek tolere edilebilir üst sınır olan 400 mcg değerinin kolayca aşılmasına yol açabilir. Haftada birkaç adet veya günde en fazla 1 adet tüketmek güvenli selenyum alımı için yeterlidir.

Selenometiyonin kanda nasıl test edilir?

Serum veya plazma selenyum düzeyi son dönemdeki diyet alımını yansıtırken, tam kan veya eritrosit selenyum ölçümü uzun vadeli hücresel durumu gösterir. Ayrıca tırnak ve saç analizleri kronik maruziyeti takip etmek amacıyla biyobelirteç olarak kullanılabilir (Combs, 2015).

Kaynakça

Topluluk Görüşleri & Değerlendirmeler

Deneyimlerinizi paylaşın veya sorularınızı sorun.

Soru Sor veya Puanla

Son Yorumlar