Akrilamid Nedir? Hangi Pişirme Koşullarında Oluşur?
Yazar
Besin Analiz
İçerik bilgilendirme amaçlıdır; kişisel diyet için beslenme uzmanına danışın.

Kısa Yanıt
Akrilamid, yüksek sıcaklıkta pişirilen nişastalı gıdalarda Maillard tepkimesi sonucu oluşan kimyasal bir bileşiktir. Oluşum mekanizmasını, etkileyen faktörleri ve mutfakta uygulanabilecek azaltma yöntemlerini inceleyebilirsiniz.
akrilamid · pişirme yöntemleri · gıda güvenliği · maillard tepkimesi · beslenme
Akrilamid, özellikle nişasta bakımından zengin bitkisel gıdaların 120 °C üzerindeki sıcaklıklarda pişirilmesi sırasında doğal olarak oluşan kimyasal bir bileşiktir. Serbest asparajin amino asiti ile glikoz ve fruktoz gibi indirgen şekerlerin ısı etkisiyle girdiği Maillard tepkimesinin yan ürünü olarak ortaya çıkar (Mottram et al., 2002). Haşlama veya buharda pişirme gibi nemli ısıl işlemlerde oluşmazken; kızartma, fırınlama ve kavurma gibi kuru ve yüksek ısılı pişirme yöntemlerinde belirgin şekilde yükselir (EFSA, 2015).
Akrilamid Oluşum Mekanizması ve Etkileyen Faktörler
Gıdalarda akrilamid sentezi temel olarak üç faktöre bağlıdır: ham maddedeki öncül maddelerin miktarı, pişirme sıcaklığı ve ısıl işlem süresi. Patates ve tahıl ürünleri gibi serbest asparajin düzeyi yüksek gıdalar ısıya maruz kaldığında yüzeydeki su hızla buharlaşır. Su aktivitesinin düşmesiyle birlikte Maillard tepkimesi hızlanır ve esmerleşmeyle eş zamanlı olarak akrilamid birikir (Tareke et al., 2002).
Kızartma işleminde tercih edilen yağın türü akrilamid miktarını doğrudan tayin etmese de ısı transfer hızı ve yüzey sıcaklığı üzerinde etkilidir. Örneğin, Zeytin Yağı, Salata Veya Pişirme veya Yağ, Soya, Salata Veya Pişirme gibi farklı yağların dumanlanma noktaları ve ısı iletim kapasiteleri patates yüzeyinin ulaşacağı son sıcaklığı etkileyebilir. Sıcaklık arttıkça reaksiyon ivme kazanır.
- Patates Cipsi: 537 µg/kg
- Hazır Patates Kızartması: 308 µg/kg
- Kavrulmuş Kahve: 269 µg/kg
- Bisküvi ve Kraker: 220 µg/kg
- Yumuşak Ekmek: 42 µg/kg
- Gıdadaki serbest asparajin ile indirgen şekerlerin varlığı
- 120 °C üzerindeki ısıl işlem ve yüzey neminin azalması
- Maillard reaksiyonu ara ürünlerinin (Schiff bazı) şekillenmesi
- Termal bozunma ile akrilamid molekülünün serbest kalması
Pişirme Sıcaklığı ve Süresinin Etkisi
Sıcaklık artışı akrilamid oluşumunu katlayarak artırır. 120 °C eşiğinden sonra başlayan sentez, 160 °C ile 180 °C arasında en yüksek hızına ulaşır. Pişirme süresi uzadıkça veya ürün yüzeyi koyu kahverengiye döndükçe toplam birikim yükselir. Ancak 200 °C üzerindeki aşırı yüksek sıcaklıklarda akrilamidin kendisi de termal yıkıma uğramaya başlar; fakat bu aşamada gıdada yanma ve diğer istenmeyen kimyasal ürünler gelişir (Tareke et al., 2002).
- 160 °C Pişirme: 150 µg/kg
- 175 °C Pişirme: 450 µg/kg
- 190 °C Pişirme: 1100 µg/kg
Mutfakta Akrilamid Oluşumunu Azaltma Yöntemleri
Ev içi hazırlama süreçlerinde uygulanacak birkaç teknik adımla gıdalardaki akrilamid seviyesini düşürmek mümkündür. Çiğ patateslerin buzdolabında saklanması nişastanın glikoza dönüşmesini hızlandırır; bu nedenle patatesler 6 °C üzerindeki karanlık ortamlarda muhafaza edilmelidir (U.S. Food and Drug Administration, 2016).
Kızartma veya fırınlama öncesinde doğranmış patatesleri 15–30 dakika ılık suda bekletmek yüzeydeki indirgen şekerleri uzaklaştırır. Pişirme sırasında ürün rengini koyu kahverengi yerine açık altın sarısında tutmak akrilamid miktarını sınırlayan temel görsel göstergedir (U.S. Food and Drug Administration, 2016).
- Patatesleri buzdolabında değil, oda sıcaklığında muhafaza etme
- Dilimlenmiş patatesleri pişirmeden önce suda bekleterek şekerini süzme
- Kızartma sıcaklığını 170-175 °C seviyesinde sınırlandırma
- Yüzey rengi altın sarısına ulaştığında pişirmeyi tamamlama
Sık Sorulan Sorular
Haşlanmış patateste akrilamid oluşur mu?
Hayır. Su varlığında yapılan haşlama veya buharda pişirme işlemlerinde sıcaklık 100 °C civarında kalır ve akrilamid oluşumu için gerekli 120 °C eşiğine ulaşılmaz (EFSA, 2015).
Hangi gıdalar en yüksek akrilamid riskini taşır?
Patates cipsi, patates kızartması, fırınlanmış tahıl ürünleri (bisküvi, kraker, tost ekmeği) ve kavrulmuş kahve çekirdekleri en yüksek akrilamid içeren gıdalar arasındadır (EFSA, 2015).
Hava fritözü (Airfryer) kullanımı akrilamidi önler mi?
Hava fritözleri geleneksel derin yağda kızartmaya göre yağ kullanımını azaltsa da kuru ve yüksek ısılı hava dolaşımı sağladığı için 120 °C üzerinde akrilamid oluşumu devam eder. Pişirme süresi ve sıcaklığı kontrol edilmelidir (U.S. Food and Drug Administration, 2016).
Kaynakça
EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (CONTAM). (2015). Scientific Opinion on acrylamide in food. EFSA Journal, 13(6), 4104. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.4104
Mottram, D. S., Wedzicha, B. L., & Dodson, A. T. (2002). Acrylamide is formed in cooked foods. Nature, 419(6906), 448-449. https://doi.org/10.1038/419448a
Tareke, E., Rydberg, P., Karlsson, P., Eriksson, S., & Törnqvist, M. (2002). Analysis of acrylamide, a carcinogen formed in heated foodstuffs. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 50(17), 4998-5006. https://doi.org/10.1021/jf020302f
U.S. Food and Drug Administration. (2016). Guidance for Industry: Acrylamide in Foods. https://www.fda.gov/food/chemical-contaminants-food/acrylamide
Topluluk Görüşleri & Değerlendirmeler
Deneyimlerinizi paylaşın veya sorularınızı sorun.


